Nowa koncepcja okien kaplicy Centrum Dialogu i Modlitwy w O艣wi臋cimiu 2023

W maju 2021 roku jako mi臋dzynarodowy artysta pojecha艂em na kilka tygodni do Polski w ramach mojego projektu www.friedensfenster.de i po raz pierwszy siedzia艂em zupe艂nie sam w kaplicy Centrum Dialogu i Modlitwy w O艣wi臋cimiu. Wcze艣niej odwiedzi艂em ob贸z macierzysty i Birkenau prawie jako jedyny go艣膰 w g艂臋bokim szoku. W tym czasie nie by艂o go艣ci w Polsce, a zw艂aszcza w O艣wi臋cimiu, i nikt nie podr贸偶owa艂 przez pierwszy okres Korony. Do dzi艣 pami臋tam to wyra藕nie: jasnoniebieskie i jasnozielone okna kaplicy, kt贸re by艂y zaklejone bardzo prost膮, jednokolorow膮 foli膮, wydawa艂y mi si臋 w贸wczas niezwykle zimne, ale wystr贸j sakralny i artystyczna przedmioty dawa艂y wewn臋trzne ciep艂o. Jasne, ch艂odne barwy przenika艂y tak偶e przez matowe szyby drzwi na korytarz o艣rodka, 艣wiat艂o zalewa kaplic臋, zw艂aszcza gdy 艣wieci s艂o艅ce, s艂o艅ce cudownie w臋druje po kaplicy przez okna po艂udniowe. Jako artysta zajmuj膮cy si臋 szk艂em otrzyma艂em g艂臋boki wewn臋trzny impuls, aby jako niemiecki artysta zajmuj膮cy si臋 szk艂em zaj膮膰 si臋 now膮, wzruszaj膮c膮 sztuk膮 szk艂a dla kaplicy. W drodze powrotnej odwiedzi艂em r贸wnie偶 dr. L眉er (Justitia et Pax i Fundacja Maksymiliana Kolbego) w swoim biurze w Berlinie. Niezale偶nie od moich do艣wiadcze艅, w naszych intensywnych rozmowach na temat mojej wizji okna pojednania polsko-niemieckiego we Wroc艂awiu, po艣rednio zwr贸ci艂 mi uwag臋, 偶e okna kaplicy w O艣wi臋cimiu mog膮 wymaga膰 przeprojektowania: 鈥濵y艣l臋, 偶e mam co艣 dla pana, panie Gabrielu.“

Niestety podczas pobytu w O艣wi臋cimiu nie mia艂em okazji pozna膰 dr. Manfreda Deselaersa, kt贸ry przez ponad 30 lat aktywnie dzia艂a艂 w O艣wi臋cimiu jako duszpasterz Konferencji Episkopatu Niemiec. Skontaktowa艂em si臋 z nim i tydzie艅 p贸藕niej spotkali艣my si臋 na intensywny dzie艅 rozm贸w w Moguncji, w drodze powrotnej z diecezji Aachen do Auschwitz. Moje dwie poprzednie intensywne prace pojednawcze w Izraelu stanowi艂y solidny pomost do mojej przysz艂ej pracy pojednawczej w Polsce. I oba mo偶liwe projekty powoli otwiera艂y swoje podwoje, jeden po drugim, jak wcze艣niej w Izraelu: www.gabriel.international

dr Deselaers i ja zacz臋li艣my si臋 zastanawia膰 nad ewentualn膮 wsp贸艂prac膮 przy nowych oknach i drzwiach kaplicy w O艣wi臋cimiu. W czerwcu 2021 roku, w oparciu o istniej膮ce podzia艂y okien 2脳4, zaprojektowa艂em cztery 艂膮czone okna dla Edyty Stein i kolejne cztery okna dla Maximiliana-Kolbe. Oparte by艂y na bardzo nowoczesnych, artystycznych kompozycjach i kola偶ach zdj臋膰, obraz贸w i cytat贸w tekstowych. By艂y te偶 pierwsz膮 baz膮 dla naszych nowych dialog贸w, z kt贸rych chcieli艣my powoli wy艂ania膰 si臋 nowa szklana sztuka. W lipcu 2021 roku odpowiedzia艂em na mi臋dzynarodowy apel Centrum o stworzenie przekazu wideo na rocznic臋 艣mierci Edyty Stein. Tematem mojego artystycznego filmu kr贸tkometra偶owego by艂o 鈥炁歸iat艂o w ciemnej nocy duszy鈥 i sta艂o si臋 dla Manfreda podstaw膮 do przemy艣le艅 mi臋dzy innymi na temat okien. Teraz wa偶ne by艂o, aby najpierw technicznie podzieli膰 okna na ramy. Rozwin膮艂 r贸wnie偶 podej艣cie teologiczne jako zadanie zaprojektowania og贸lnego okna etyki i og贸lnego okna transcendencji.

Od sierpnia do wrze艣nia 2021 opracowywa艂em pierwsze realizacje artystyczne jako now膮 podstaw臋 do dalszej rozmowy, kt贸r膮 rozwijali艣my do ko艅ca pa藕dziernika i . Po raz pierwszy publicznie we wsp贸lnym wyk艂adzie podczas sympozjum od 12 do 14 listopada 2021 na dorocznej konferencji Towarzystwa im. Edyty Stein. Na potrzeby prezentacji moja partnerska pracownia szklarska Peters w Paderborn wyprodukowa艂a r贸wnie偶 bardzo z艂o偶on膮 pr贸bk臋 tafli w technicznie innowacyjnej produkcji z antycznym malowaniem na szkle i akwafortami bez o艂owianych pr臋t贸w. Tutaj r贸wnie偶 po艂o偶ono pierwszy kamie艅 w臋gielny pod finansowanie sztuki szk艂a: biskup pomocniczy Fryburga dr. Birkhofer by艂 wcze艣niej go艣ciem O艣wi臋cimskiego Centrum Dialogu i wraz ze swoj膮 komisj膮 artystyczn膮 przekaza艂 poka藕n膮 sum臋 na rozpocz臋cie polsko-niemieckiego projektu. W efekcie do stycznia 2022 roku w oknach pojawi艂y si臋 nowe elementy wizualne. W pierwszym tygodniu lutego 2021 ponownie pojecha艂em do Polski i przez 7 dni i nocy pracowa艂em na miejscu w O艣wi臋cimiu w Centrum Dialogu, aby doko艅czy膰 projekt okien kaplicy. Jednak po uko艅czeniu poprzedniej pracy, oboje, Manfred Deselaers jako ksi膮dz i ja jako artysta, doszli艣my do s艂usznego wniosku, 偶e powinni艣my ca艂kowicie przemy艣le膰 poprzedni projekt okna etycznego. 艢wiadomie zostawili艣my wszystko na kilka tygodni w spokoju i powoli zacz臋li艣my g艂臋biej dzieli膰 si臋 tematem mi艂osierdzia.

Do marca 2022 roku dojrza艂a we mnie jako arty艣cie wizja, by wraz z kilkoma ludzkimi aktorami prze艣ledzi膰 fotograficznie temat czystej dobroczynno艣ci. Po wielu zapytaniach i wizytach w r贸偶nych teatrach, w ko艅cu opar艂em si臋 na 9 znajomych i przyjacio艂ach w kwietniu i maju 2022, kt贸rzy w sali zamienionej na ciemne studio fotograficzne uchwycili temat 鈥瀗ajczystszego mi艂osierdzia w najciemniejszej nocy duszy鈥. G艂臋bok膮 esencj臋 tych fotografii 鈥 g艂臋boko nimi poruszonych 鈥 wzi膮艂em jako podstaw臋 do dalszego tw贸rczego rozwoju na zwizualizowanym ju偶 oknie etyki w najbli偶szych miesi膮cach lata 2022. W lipcu 2022 roku podj膮艂em g艂臋bokie wyzwanie artystyczne, jakim by艂o intensywne malowanie Edyty Stein jako portretu na p艂贸tnie. Prac臋 i nowo dodane szkice zabra艂em ze sob膮 na intensywne dni warsztatowe z okazji rocznicy 艣mierci Edyty Stein w sierpniu 2022. Nowe, rozszerzone koncepcje projektowe przedstawi艂em z Manfredem podczas tych dni w O艣wi臋cimiu. Spotka艂em tak偶e biskupa dr. Meiera i kardyna艂a Czerny, kt贸ry osobi艣cie pob艂ogos艂awili mnie i moj膮 szklan膮 sztuk膮, k艂ad膮c r臋k臋 na mojej g艂owie po naszej wsp贸lnej Drodze Krzy偶owej w Birkenau i po nabo偶e艅stwie. W pa藕dzierniku opublikowano now膮 broszur臋, w kt贸rej konkretnie zbierano datki na realizacj臋 4 okien w kaplicy i 4 szyb w drzwiach wej艣ciowych w Niemczech. W grudniu zg艂臋bi艂em r贸wnie偶 temat najg艂臋bszej bezkompromisowej mi艂o艣ci za pomoc膮 nowych fotografii. Do stycznia 2023 r. na rzecz fundacji wp艂yn臋艂y dalsze zobowi膮zania finansowe z diecezji Freiburg, diecezji Akwizgran, archidiecezji monachijskiej oraz pewne darowizny prywatne na rzecz fundacji na rzecz projektu, tak 偶e obecnie dost臋pne jest prawie 50 000 euro, czyli po艂owa kwoty do realizacji.

Na pocz膮tku stycznia 2023 r. Komisja Artystyczna Archidiecezji Krakowskiej zasygnalizowa艂a powa偶ne zaniepokojenie niekt贸rymi punktami realizacji poprzedniej koncepcji, kt贸ra ma zosta膰 gruntownie przeprojektowana w oknie etyki do Wielkanocy 2023 r. Razem z dr. Manfred Deselaers, potraktowa艂em te wyra藕ne obawy bezpo艣rednio jako okazj臋 do ponownego, elementarnego, artystycznego zrewidowania wcze艣niejszej kolorystyki wszystkich okien i jednocze艣nie do artystycznego wypracowania wszystkich poprzednich, nowych, merytorycznych esencji z naszych niezliczone dialogi ostatnich miesi臋cy jako zupe艂nie nowe kompozycje. S膮 one teraz dost臋pne po raz pierwszy w zasadniczo nowych kolorach, na kt贸rych od lutego do pocz膮tku kwietnia 2023 roku b臋d臋 powoli rozwija艂 artystycznie kompozycje w wielu innych procesach, stosuj膮c r贸偶ne mieszane techniki rysunku, malarstwa i cyfrowej sztuki sakralnej, w celu stworzenia wszystkich nowych projekt贸w okien i drzwi, kt贸re maj膮 by膰 zrealizowane do Wielkanocy 2023 roku. Artystycznie dopracowana szklana grafika zostanie wyprodukowana w maju, czerwcu i lipcu 2023 roku w zak艂adach szklarskich Peters 鈥 zostanie zainstalowana w 艣rodku Auschwitz w Centrum Dialogu w pierwszym tygodniu sierpnia, w sam膮 por臋 na inauguracj臋 w rocznic臋 艣mierci Edyty Stein 8 sierpnia 2023 r.

To by艂o dla mnie jak wielkie przebudzenie w styczniu. Nowy pocz膮tek, na kt贸ry tak d艂ugo czeka艂am przez ostatnie kilka miesi臋cy. Jednak nowe rozpocz臋cie w styczniu 2023 roku prac artystycznych nad czterema oknami kaplicy dla O艣wi臋cimia wymaga艂o ode mnie ca艂kowicie bia艂ego, zupe艂nie nowego p艂贸tna bez kompromis贸w. Jednocze艣nie wszystkie najcenniejsze esencje wszystkich najintensywniejszych do艣wiadcze艅 moich wewn臋trznych proces贸w ostatnich 20 intensywnych miesi臋cy konfrontacji 鈥 w i z Auschwitz 鈥 le偶膮 przede mn膮 jako niemiecki artysta, zawsze w nieustannym dialogu z miejscem, histori臋 i wszystkich w niej wyst臋puj膮cych ludzi – wtedy jak i dzisiaj. Przede wszystkim wielokrotnie w wa偶nej wymianie zda艅 z dr. Manfreda Deselaersa.

艢wiadomie stawiam si臋 w sytuacji go艣cia Centrum Dialogu, zanim przyjdzie on do w艂a艣ciwej kaplicy po po艂udniu lub wczesnym wieczorem na cich膮 modlitw臋, kontemplacj臋, g艂臋bok膮 wewn臋trzn膮 medytacj臋 lub nabo偶e艅stwo. Wi臋kszo艣膰 nowych go艣ci w centrum uczestniczy艂a w zwiedzaniu obozu macierzystego, a nast臋pnie przeszed艂 przez Birkenau. Schronienie i cisz臋 znajd膮 w sercu kaplicy o艣rodka, w kt贸rym w sezonie cz臋sto roi si臋 od niezliczonych grup szkolnych i nocuj膮cych go艣ci. Tutaj znajd膮 cisz臋 i spok贸j po艣r贸d zewn臋trznego zgie艂ku – ale przede wszystkim w swoim wewn臋trznym zawirowaniu uczu膰: Bestialski horror i niewymownie nieludzkie cierpienie wi臋藕ni贸w obozu jest wyra藕nie wypisane g艂臋boko w ich twarzy i duszy. Cz艂owiek jest prawie w rozpaczy przez to wszystko, co dostaje u progu tej najbardziej nieludzkiej w贸wczas otch艂ani.

Jako artysta po raz kolejny zada艂em sobie kluczowe wewn臋trzne pytanie w zupe艂nie nowy spos贸b. Po ca艂ym tym ohydnym horrorze jaki wsp贸艂czuj膮co odczuwa艂em przez te wszystkie godziny, z tymi wszystkimi g艂臋boko przera偶aj膮cymi zdj臋ciami, rysunkami i obrazkami jakie ogl膮da艂em w barakach na wystawach – oraz po wszystkich poruszaj膮cych opowie艣ciach jakie ci膮gle s艂ysza艂em z przewodnik贸w turystycznych i instalacji na miejscu : Po tym wszystkim, co tak naprawd臋 chc臋 zobaczy膰 w szklanej sztuce kaplicy Centrum Dialogu?

Odpowied藕 by艂a dla mnie ca艂kowicie jasna: bezmiar naszej duszy. Chcia艂bym znale藕膰 w nim ukojenie, tchn膮膰 w nim swobodnie nadziej臋, wszystkie straszne obrazy i wydarzenia zatrzyma膰 w sobie ku Bogu w tych oknach i na chwil臋 pu艣ci膰 wszystko w g艂臋bokiej przestrzeni mojego serca, jednocze艣nie cicho zanurzy膰 ducha w nim i m贸c ca艂kowicie powr贸ci膰 do siebie, zebra膰 si臋 wewn臋trznie, w g艂臋bokiej wierze w etyczne podstawy ca艂ego naszego czystego cz艂owiecze艅stwa, w g艂臋bok膮 transcendencj臋 鈥瀏艂臋boko zwr贸con膮 ku Bogu鈥 鈥 kt贸ry przyjmuje mnie w 艣wietle swojego bytu.

Kaplica powinna przyj膮膰 mnie symbolicznie w z艂otym 艣wietle stworzenia, mi臋dzy niebem a ziemi膮. Chmury i bezkres, w 偶贸艂to-z艂otych przestrzeniach, plus 偶ywa, bogata, ciemno l艣ni膮ca turkusowa ziele艅, w harmonii z ciemnym firmamentem rozgwie偶d偶onego nieba. W moim pocz膮tkowym malowaniu 艣wiat艂em t艂o okna etyki wci膮偶 by艂o w fuzji z oknem transcendencji. W 艣wietle w ciemno艣ci wci膮偶 mo偶na zobaczy膰 kobiec膮 sylwetk臋 wykonan膮 ze 艣wiat艂a w oryginalnej wersji, kt贸ra symbolicznie wchodzi w transcendentne 艣wiat艂o. Dla mnie jest to sylwetka Edyty Stein, kt贸ra idzie do Boga przez swoj膮 m臋cze艅sk膮 艣mier膰 w O艣wi臋cimiu.

W pierwszym projekcie okna etyki nadal nie ma ludzi.W kolejnym kroku mojego projektu namalowa艂em krzy偶 艣wiat艂a w oknie transcendencji w 艣wietlistej postaci Edyty. I symbolicznie pracowa艂em nad figuratywn膮 kompresj膮 艣wiat艂a, prawie pojawiaj膮cego si臋 w g贸rnej cz臋艣ci jak anielskie skrzyd艂a. Edyt臋 Stein umie艣ci艂em jako nowy portret, kt贸ry namalowa艂em w lipcu, po prawej stronie nad chmurami: Jej twarz jest zwr贸cona ku transcendencji. Pod lekk膮 struktur膮 transcendencji – 艣wiat艂em w ciemnej nocy duszy – gromadz膮 si臋 ciemniejsze chmury.

W g贸rnej cz臋艣ci lewej szyby wida膰 l艣ni膮c膮, 艣wiec膮c膮 bram臋, z kt贸rej do nas ludzi sp艂ywa czyste 艣wiat艂o. Dla mnie jako artysty jest to symboliczna brama wej艣ciowa do nowego niebia艅skiego Jeruzalem, kt贸ra g艂臋boko obiecuje nam chrze艣cijanom, 偶e po apokalipsie nowe Jeruzalem zst膮pi z nieba ja艣niej膮c po tym, jak przeminie stare niebo i stara ziemia.聽Na prawej kraw臋dzi okna etyki, w pod艂u偶nym oknie poni偶ej, pochylonym w stron臋 obozu, wida膰 jeden z betonowych s艂up贸w z drutem kolczastym. Nad nim nadal wida膰 formy ognia.

Dla rzeczywistego okna etyki chcia艂em uwolni膰 si臋 artystycznie od przedstawiania pewnych grup ludzi – jednocze艣nie chcia艂em wizualnie przenie艣膰 przesz艂o艣膰 do naszych wsp贸艂czesnych czas贸w i g艂臋boko po艂膮czy膰 j膮 z nasz膮 przysz艂o艣ci膮 jako ludzi: Co to znaczy jako ludzie dzisiaj by膰 w Auschwitz? Jak radzimy sobie z tym dzisiaj jako ludzie? Co lub kogo reprezentuj膮 ci ludzie id膮cy razem w strumieniu? Czy to ludzie, kt贸rzy wtedy gromadzili si臋 przed poci膮gami, wszyscy zgin臋li? Zw艂aszcza 呕yd贸w, Sinti i Rom贸w? Polscy wi臋藕niowie polityczni? A mo偶e to my dzisiaj, jako przyjezdni z ca艂ego 艣wiata, co roku w niemal nieko艅cz膮cych si臋 strumieniach zwiedzaj膮cych wsp贸lnie Birkenau? W pierwszej chwili nie ma pewno艣ci, czy ludzie symbolicznie przechodz膮 razem przez prawe okno wtedy, czy teraz. Wielu trzyma si臋 za r臋ce. Czy nosz膮 nowoczesne ubrania? Czy widzimy wi臋藕ni贸w pomi臋dzy? Nie wiadomo.

Jednak wszyscy biegn膮 razem na g贸r臋 艣wiat艂a, na kt贸rej stoj膮 dwie ogromne tablice z dziesi臋cioma przykazaniami Bo偶ymi, kt贸re B贸g trwale umie艣ci艂 w naszych sercach przez Moj偶esza na g贸rze Synaj.聽W Dekalogu celowo s膮 napisane po hebrajsku. A przez to wszystko przykazanie Bo偶e w Pismach Hebrajskich, kt贸re g艂臋boko obowi膮zuje nas na ca艂ym 艣wiecie, jest g艂臋boko egzystencjalnie obowi膮zuj膮ce, a nawet napomina nas w g艂臋bi duszy, prze艣wieca w wielki i mocny spos贸b: NIE B臉DZIECIE ZABI膯. Jako najg艂臋bsze przypomnienie dla nas 偶yj膮cych! Oczywi艣cie, po艣r贸d modlitwy w kaplicy za tymi oknami, nie chc臋 i nie mog臋 zapomnie膰 o ca艂ym cierpieniu, b贸lu i niewypowiedzianym, nagim horrorze, jaki Auschwitz wyrz膮dzi艂 milionom ludzi. Pami臋膰 i 艣wiadoma wizyta w tym miejscu jest g艂臋boko zapisana w duszy. I ka偶dy odwiedzaj膮cy Auschwitz jest tego bezkompromisowo 艣wiadomy.

Jednak dla mnie jako artysty okna kaplicy s膮 cz臋艣ci膮 najg艂臋bszego katharsis, kt贸re przede wszystkim chce powita膰 go艣cia, kt贸ry zosta艂 ca艂kowicie wstrz膮艣ni臋ty w swojej duszy, ciep艂o i bezpiecznie, aby m贸g艂 kontemplacyjnie zebra膰 si臋 i znowu odnale藕膰. W kaplicy powinien otrzyma膰 pocieszenie, zaufanie i nadziej臋 na nowo w ca艂ym wstrz膮sie egzystencjalnym, aby zintegrowa膰 okrutne wydarzenia z wewn臋trznym procesem w swoim sercu z mi艂o艣ci膮 – i wzi膮膰 je do w艂asnego 偶ycia w egzystencjalnie etycznie i moralnie obowi膮zuj膮cy spos贸b .

B贸g jest mi艂o艣ci膮. Da艂 nam swoje przykazania dotycz膮ce naszej wsp贸lnoty w艣r贸d wszystkich naszych s膮siad贸w na tym 艣wiecie. A my, ludzie, musimy – bardziej ni偶 kiedykolwiek dzisiaj, dziesi膮tki lat po Auschwitz – zapewni膰, 偶e co艣 takiego ju偶 nigdy si臋 nie powt贸rzy. Jednocze艣nie mo偶emy g艂臋boko ufa膰 nadziei, 偶e nawet w najciemniejszej nocy naszej ludzkiej duszy prze艣wieca 艣wiat艂o Boga. W naszym 偶yciu, jak iw naszej 艣mierci: przyjmij nas wszystkich z mi艂o艣ci膮.

www.gabriel.international